Czekaj... Mamy wolne serwery...
EkonomiaEkonomia jest prosta

Potrzeby – kamień węgielny

Potrzeby są determinantami zachowań ludzkich, dzięki nim powstawały i upadały cywilizacje, są przyczyną zarówno działań moralnie dobrych jak i złych. Gdyby nie istniały potrzeby to nie istniałaby gospodarka.

Potrzeby jako fundamenty gospodarowania

StockSnap / Pixabay

Potrzeba to stan odczuwania braku spełnienia wymagań stawianych przez nasz umysł czy ciało, prowadzący do frustracji. Niezadowolenie to dotyczy naszego stanu fizycznego jak i psychicznego. Potrzeby aktywizują nas w kierunku ich zaspokojenia, w zależności od wielkości potrzeby dynamika naszych działań jest mniejsza lub większa. Niezmiennym jednak pozostaje nasze pragnienie jej zaspokojenia. Samo wystąpienie potrzeby można raczej uznać za negatywne, jednakże jeśli spojrzymy na to od strony oznaczającej naszą aktywizację, to możemy uznać jednak potrzeby za zjawisko pozytywne. Z racji tego, że potrzeby ludzkie są nieograniczone, a do tego z czasem one ewoluują lub po prostu się zmieniają, prowadzi to do ciągłego rozwoju człowieka, społeczności, a nawet całej cywilizacji.

Potrzeby są siłą napędową rozwoju ludzkości od początków jej istnienia. To właśnie potrzeby decydowały o rozwoju tego wszystkiego co nas otacza. Jednakże występują też “złe” sposoby zaspokajania potrzeb, wpływające na pogorszenie warunków społeczeństw. Przykładem takich złych sposobów są wojny, zabójstwa, czy też kradzieże. Potrzebą wywołującą kradzież może być na przykład głód, w wyniku nasilenia tej potrzeby zwiększa się dynamizacja aktywizacji człowieka ukierunkowanego na zaspokojenie właśnie tej potrzeby, co prowadzi do pragnienia jak najszybszego i najłatwiejszego zdobycia dobra mogącego zaspokoić właśnie tą potrzebę. Takim szybkim sposobem jest właśnie kradzież jedzenia innej osobie. Jednak dopóki potrzeba ta nas nie zdominuje lub mamy określone środki to możemy skorzystać z innych sposobów jej zaspokojenia, a takimi w tym przypadku są zakup żywności lub jej wytworzenie.

Istnienie potrzeb powoduje, że konsumujemy, a istnienie konsumentów powoduje powstanie producentów, a to dowodzi, że potrzeba jest podstawą działań rynkowych, a zmiany potrzeb powodują rozwój gospodarek, a co za tym idzie całej cywilizacji.

Na rodzaj występujących potrzeb ma wpływ wiele czynników, podstawowym jest nasz organizm. Innymi czynnikami są: technologia, środowisko, społeczność, kultura, wykształcenie, kondycja gospodarki. To powoduje, że ludzie mają różne od siebie potrzeby, różnice można zauważyć nawet w czymś tak fundamentalnym jak żywność. Przykładowo, wegetarianie nie zaspokoją potrzeby głodu przy pomocy udka z kurczaka, dopóki nie osiągnie ona swojego ekstremum, natomiast inni ludzie zrobią to już przy niższym natężeniu tej potrzeby.

Klasyfikacje potrzeb

Potrzeby, tak jak i wszystko inne, możemy sklasyfikować według różnych kryteriów1. Przykładowo możemy wyróżnić potrzeby:

  • pierwotne i wtórne,
  • materialne i niematerialne,
  • indywidualne i społeczne,
  • potencjalne i efektywne,
  • bieżące i przyszłe,
  • jednorazowe i powtarzalne,
© Econopolis.pl

Potrzeby można również podzielić ze względu na priorytet ich zaspokojenia. Hierarchia potrzeb według Abrahama Maslowa2 to hipoteza mająca wyjaśnić mechanizm działania systemu motywacji człowieka, według której wystąpienie pragnień nie jest losowe i dopóki te ważniejsze nie są zaspokojone to inne nie mogą się aktywować. Jako podstawę Maslow podał potrzeby fizjologiczne dotyczące spraw przyziemnych takich jak jedzenie czy też spanie, które zaspokoić możemy za pomocą minimalnej kwoty pieniędzy. Są  one jednak według niego fundamentem i bez ich zaspokojenia nie możemy skutecznie zaspokoić potrzeb wyższego rzędu. Kolejnym stopniem są potrzeby bezpieczeństwa, na które składa się ochrona zdrowia, a co ważniejsze życia, czy też zabezpieczenie przed utratą pracy. Następne są potrzeby przynależności dotyczące naszego życia społecznego, na które składa się bardzo ważna rzecz jaką jest akceptacja nas przez innych, a także przyjaźń, miłość i członkostwo w określonych grupach. Człowiek jest istotą stadną, więc stara się przynależeć do społeczności, aby być spełnionym. Potrzeby szacunku i uznania są kolejnym krokiem, na tym etapie nie wystarczy już przynależeć do społeczności, ale także być w niej szanowanym, poważanym, pokazywać innym, że też coś się potrafi i osiąga sukcesy. Na szczycie są potrzeby samorealizacji obejmujące własny rozwój zdolności, zainteresowań, który pozwala na ustalenie własnej tożsamości i wartości.

Malinowski na Wyspach Trobriandzkich w 1918 roku (Wellcome Library, London. Wellcome Images)

Inną klasyfikację potrzeb przedstawił Bronisław Malinowski3: antropolog społeczny i ekonomiczny, podróżnik, etnolog, religioznawca i socjolog. Twierdził on, że instrumentalnym aparatem zaspokajającym pragnienia jest kultura, czyli dziedzictwo społeczne. Uważał, że występują dwa rodzaje potrzeb: pierwotne, związane z naturą biologiczną (metabolizm, reprodukcja, bezpieczeństwo) oraz wtórne, związane z naturą społeczną (odpowiednie warunki fizyczne, ruchliwość, zdrowie, rozwój). Zaspokajaniem potrzeb zajmują się określone instytucje. Potrzebami pierwotnymi zajmuje się pierwotna organizacja instytucjonalna: instytucja zaopatrzenia w żywność, instytucja małżeństwa, pokrewieństwa i reprodukcji czy instytucja ochrony i obrony przed zagrożeniami. Na potrzeby wtórne odpowiadają instytucje ekonomiczne, polityczne, prawne i wychowawcze (mieszkanie i ubranie, aktywność i komunikacja, higiena, przyuczanie i szkolenie). Kultura musi zapewnić zaspokajanie tych potrzeb, aby zbiorowość ludzka mogła przetrwać.

Zaspokajanie potrzeb

Olichel / Pixabay

Istnienie potrzeb wymaga ich zaspokojenia, a w tym celu zużywane są dobra4. Dobra są to właśnie środki, które służą do zaspokojenia potrzeb w procesie konsumpcji. Konsumpcja oznacza tu zużycie dobra.

Dobra możemy klasyfikować na różne sposoby. Gdy jako kryterium weźmiemy możliwość wykluczenia z ich konsumpcji oraz konkurencyjność to możemy wymienić:

  • dobra publiczne, które się charakteryzują tym, że nie można zakazać nikomu z nich korzystać, a także konsumpcja przez jedną osobę nie wyklucza możliwości konsumpcji tego samego dobra przez inne osoby (na przykład: pokaz stucznych ogni),
  • do dóbr klubowych zaliczamy takie, których konsumpcja nie jest konkurencyjna, jednakże nie wszyscy mogą z nich korzystać (na przykład: opera),
  • wspólne zasoby są tym rodzajem dóbr, z którego mogą wszyscy korzystać, ale są konkurencyjne, co oznacza, że nie da się z nich korzystać w tym samym momencie bez zmniejszenia korzyści osób już z niego korzystających (na przykład: łowisko),
  • dobro prywatne jest to rodzaj dobra, gdzie występuje konkurencyjność i jednocześnie nie wszyscy mają możliwość korzystania z niego (na przykład: samochód).

W przypadku gdy za kryterium weźmiemy reakcję popytu na zmiany dochodów nabywców to możemy wyróżnić:

  • dobra podrzędne, gdzie popyt rośnie w miarę spadku dochodów (szczególnym rodzajem jest dobro Giffena5, gdzie popyt wzrasta mimo wzrostu jego ceny),
  • dobra normalne przy których popyt rośnie pod wpływem wzrostu dochodów,
  • dobra podstawowe, w przypadku których pewien ściśle określony wzrost dochodów powoduje mniejszy wzrost popytu,
  • dobra luksusowe charakteryzują się tym, że popyt na nie wzrasta szybciej niż  szybkość wzrostu dochodów nabywców (ciekawym rodzajem jest dobro Veblena6, gdzie również jak w przypadku dobra Giffena popyt wzrasta wraz ze wzrostem jego ceny, lecz w tym przypadku nabywcami są osoby o wysokich dochodach).

Ze względu na substytucyjność możemy wyróżnić dobra absolutnie podstawowe, których nie możemy zamienić na inne, przykład: woda używana do gotowania, a także dobra substytucyjne, które mają swoje zamienniki, przykład: masło i margaryna. Innym przypadkiem są dobra komplementarne, które się uzupełniają i zwykle są wykorzystywane razem, przykład: samochód i benzyna.

Według kryterium przeznaczenia dóbr, możemy wyodrębnić dobra inwestycyjne (produkcyjne), które są zużywane w procesie produkcji, kolejnego dobra inwestycyjnego, lub dobra konsumpcyjnego, przykład: mąka. Dobra konsumpcyjne służą, jak nazwa wskazuje, od razu do konsumpcji, przykład: chleb.

***

Potrzeby są fundamentalne dla zrozumienia procesu gospodarowania. Gdyby ludzie nie mieli potrzeb, to nie musieliby ich zaspokajać, a więc nie dochodziłoby do wymiany pomiędzy nimi. W sytuacji, gdy potrzeby mogły być zaspokajane bezpośrednio przez osobę je odczuwającą, handel byłby zbędny, a interakcje minimalne. Dopiero w sytuacji istnienia niezaspokojonych i odnawiających się potrzeb, wyłania się gospodarka.

Źródła

  1. Różne inne podziały i definicje można znaleźć np. w Wikipedii
  2. Wikipedia, Abraham Maslow
  3. Wikipedia, Bronisław Malinowski
  4. Wikipedia, Dobra (Niestety, ten artykuł i inne pokrewne o podobnej tematyce są niskiej jakości – sugerujemy angielską Wikipedię)
  5. Wikipedia, Dobro Giffena
  6. Wikipedia, Efekt Veblena